چرا افغانستان در مجمع گفت‌وگوی تهران غایب بود؟

به گزارش اتاق تجارت ، تهران پیش‌تر، از طریق اظهارات مکرر مقامات وزارت خارجه، تأکید کرده بود که هدف از این نشست کمک به کاهش تنش میان افغانستان و پاکستان است و خود را به عنوان میانجی احتمالی بین دو طرف معرفی کرده بود و از کابل برای شرکت دعوت کرد که با پاسخ منفی مواجه شد.

با این حال، این رویکرد شاهد یک تحول قابل توجه بود. وزارت خارجه ایران اعلام کرد که اختلاف میان دو کشور در دستور کار نشست نخواهد بود و بحث‌ها تنها به مسائل عمومی مرتبط با وضعیت افغانستان محدود خواهد شد. تحلیلگران معتقدند که اصلاح دستور کار این نشست، نشان‌دهنده بازنگری ایران در مورد توانایی خود برای ایفای نقش میانجی در یک درگیری پیچیده و درهم تنیده است.

دلایل غیبت کابل در مجمع گفت‌وگوی تهران

عبدالکریم خلیل، کارشناس امور افغانستان، به الجزیره نت گفت که اختلاف بین افغانستان و پاکستان عمیق‌تر از آن است که بتوان آن را از طریق یک ابتکار دیپلماتیک کوتاه یا یک نشست منطقه‌ای محدود مدیریت کرد. او اشاره کرد که ریشه‌های این اختلاف به پرونده‌های امنیتی، مرزی و تاریخ طولانی بی‌اعتمادی بازمی‌گردد.

محمد علی، پژوهشگر امور آسیای جنوبی، در گفتگو با الجزیره نت معتقد است که تهران در مورد دامنه تحرک خود اغراق کرده است. او خاطرنشان کرد که میانجیگری‌های قبلی به رهبری کشورهایی مانند قطر و ترکیه نیز به پیشرفت قطعی منجر نشده است، که این امر شانس موفقیت میانجیگری انفرادی ایران را محدود می‌کند.

کارشناسان دیگر این تحول را به ملاحظات بین‌المللی، و در رأس آن، حساسیت نقش ایران از دیدگاه ایالات متحده، نسبت می‌دهند.

داود نیازی، پژوهشگر روابط بین‌الملل، به الجزیره نت گفت که واشنگتن با رضایت به هرگونه تحرک ایران در پرونده‌های آسیای جنوبی نگاه نمی‌کند، که این امر طرف‌های منطقه‌ای، از جمله کابل و اسلام‌آباد، را وادار می‌کند تا با احتیاط به ابتکارات تهران نزدیک شوند.

او افزود که دولت آمریکا نیز به نوبه خود به دنبال حفظ نقش تأثیرگذار در روند آرام‌سازی تنش بین دو طرف است، که این موضوع هرگونه میانجیگری علنی ایران را در معرض اختلال یا تحفظ قرار می‌دهد.

از سوی دیگر، کارشناسان امور افغانستان معتقدند که عذرخواهی دولت افغانستان برای عدم شرکت، امری گذرا به نظر نمی‌رسد، بلکه منعکس کننده محاسبات سیاسی و دیپلماتیک دقیقی است که دلایل متعددی پشت آن قرار دارد، از جمله:

عدم تمایل دولت افغانستان به دادن امتیاز سیاسی یا دیپلماتیک به ایران از طریق حضور در نشستی منطقه‌ای به میزبانی تهران، در زمانی که این جنبش (طالبان) به مدیریت بسیار محتاطانه روابط خارجی خود اصرار دارد.

• غیبت پرونده‌های اساسی مورد علاقه دولت افغانستان در دستور کار نشست، مانند به رسمیت شناختن بین‌المللی، لغو تحریم‌ها، و آینده روابط با پاکستان.
• اجتناب از حضور در یک مجمع مشورتی که فاقد سازوکارهای اجرایی واضح یا تضمین‌های سیاسی است، که ممکن است مشارکت را صرفاً نمادین و بدون نتایج ملموس سازد.
• رعایت توازن‌های بین‌المللی، به ویژه تلاش افغانستان برای باز نگه داشتن کانال‌های ارتباط خارجی و پرهیز از هر گونه اقدامی که ممکن است به عنوان تحریک طرف‌های بین‌المللی با نفوذ تفسیر شود.

مدیریت تنش و منافع ایران

جلیل کریمی، پژوهشگر افغان، در گفتگو با الجزیره نت معتقد است که دولت افغانستان کانال‌های دوجانبه بسته را به نشست‌های منطقه‌ای باز ترجیح می‌دهد و این رویکرد را نشان‌دهنده تلاش برای دستیابی به دستاوردهای سیاسی مستقیم به جای اکتفا به حضور نمادین می‌داند.

در طرف ایرانی، محافل سیاسی دلیل اصرار تهران بر مدیریت تنش میان کابل و اسلام‌آباد را به واقعیت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی مرتبط با امنیت ملی خود ارجاع می‌دهند. ایران با هر دو کشور مرز زمینی به طول حدود دو هزار کیلومتر دارد، که هرگونه بی‌ثباتی امنیتی در مرزهای شرقی را به یک تهدید فوری و مستقیم برای امنیت منطقه‌ای خود تبدیل می‌کند.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت: «جایگاه ژئواکونومیکی کابل آن را در مرکز شبکه‌های ارتباطی میان آسیای مرکزی، غرب آسیا و جنوب آن قرار می‌دهد» و ثبات و توسعه آن را نه تنها یک ضرورت انسانی، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای کل منطقه می‌داند. او همچنین به طور صریح از «مداخلات خارجی در افغانستان» در سال‌ها و دهه‌های گذشته انتقاد کرد.

عراقچی در سخنرانی افتتاحیه نشست امروز یکشنبه تأکید کرد: «راه‌حل‌های وارداتی از خارج از منطقه شکست خورده‌اند و تجربیات تلخی مانند مداخله نظامی ناتو در سال ۲۰۰۱ و خروج شتاب‌زده در سال ۲۰۲۱ نشان داد که طرح‌های خارجی تنها اوضاع را بدتر کرده و ساختارهای سیاسی و اقتصادی افغانستان را تضعیف کرده‌اند.»

او در ارائه دیدگاه جایگزین کشورش، همسایگان افغانستان را فعال‌ترین و قابل اعتمادترین طرف برای کمک به ثبات کابل دانست و از شرکت‌کنندگان در نشست تهران خواست تا برای بهبود اوضاع با مقامات افغانستان هماهنگ عمل کنند. وی افزود که تجربیات گذشته به وضوح نشان داده است که امنیت و توسعه در کابل به طور مستقیم با منافع تمام کشورهای همسایه مرتبط است.

محسن روحی صفت، دیپلمات سابق و عضو پیشین هیئت ایرانی در افغانستان، معتقد است که هرگونه تنش میان کابل و اسلام‌آباد بر همسایه غربی آن‌ها تأثیر می‌گذارد، و این امر تهران را وادار می‌کند تا برای جلوگیری از هرگونه تشدید احتمالی که ممکن است منجر به سرازیر شدن پناهندگان بیشتر به سمت ایران شود، تلاش کند.

روحی صفت به الجزیره نت توضیح داد که با وجود اینکه دغدغه‌های امنیتی در صدر تهدیدهای ناشی از تنش‌های منطقه قرار دارد، اما پیامدهای آن مانند فعالیت گروه‌های مسلح، اختلال در شبکه‌های تجاری مرزی مشترک، و شیوع بیماری‌ها به دلیل مهاجرت، خطری کمتر از چالش‌های امنیتی ندارند. او میانجیگری ایران را در وهله اول با هدف تقویت ثبات مرزهای شرقی خود می‌داند.

به عقیده وی، جاه‌طلبی تهران برای بازتعریف نقش منطقه‌ای خود از طریق رهبری ابتکارات دیپلماتیک، ناشی از این باور است که «نسخه‌های وارداتی و مداخلات خارجی» شکست خورده‌اند، علاوه بر دیدگاه استراتژیک آن برای تبدیل افغانستان از یک کانون تنش به پلی برای اتصال و تبادل اقتصادی. این امر، ایران را به سمت توسعه چارچوب دائمی برای همکاری در بخش‌های حمل و نقل، انرژی، تجارت و سایر زمینه‌های همکاری اقتصادی سوق می‌دهد.

او نتیجه می‌گیرد که سیاست کشورش نه تنها با هدف خاموش کردن آتش تنش موجود بین کابل و پاکستان است، بلکه برای فراهم کردن بستر برای دستیابی به منافع اقتصادی و استراتژیک بلندمدت است که ثبات در دو همسایه شرقی را به منافع مشترک برای همسایگان تبدیل کرده و موقعیت ایران را به عنوان یک محور اصلی در شبکه اقتصاد منطقه‌ای تقویت می‌کند.

لازم به ذکر است که تهران پیشتر در ژوئن ۲۰۲۴ نیز میزبان نشست مشابهی درباره افغانستان بود که به طور رسمی از کابل دعوت کرده بود، اما کابل در آن زمان از حضور خودداری کرد، که جنجال گسترده‌ای به راه انداخت و یک احراج دیپلماتیک برای تهران محسوب شد.

عبدالله زرمتی، پژوهشگر روابط بین‌الملل، در گفتگو با الجزیره نت معتقد است که آن تجربه، وزارت خارجه ایران را بر آن داشت تا این بار سطح انتظارات را کاهش دهد و از مرتبط کردن نشست با پرونده‌های اختلافی مستقیم اجتناب کند. / منبع :  الجزیره